Przeczytaj Program Ochrony Zasobów Genetycznych owiec rasy wrzosówka

Znowelizowany program ochrony zasobów genetycznych owiec został przyjęty na

posiedzeniu Grupy Roboczej ds. zasobów genetycznych owiec i kóz w dniu, 8 lutego 2005 r. w Warszawie.

Następnie został pozytywnie zaopiniowany przez Radę Naukową Instytutu Zootechniki na 142 posiedzeniu w dniu 16 marca 2005 roku i zatwierdzony przez Dyrektora Instytutu Zootechniki.


Konferencja „Ekologia i rozwój”, która odbyła się w 1992 roku na Szczycie w Rio de Janeiro, zakończyła się podpisaniem tzw. Deklaracji z Rio, będącej kodeksem postępowania człowieka wobec środowiska naturalnego. Uchwalono na niej m.in. konwencję o biologicznej różnorodności, chroniącą florę i faunę. Polska jako jedno z państw została sygnatariuszem tej konwencji i tym samym zobowiązała się do ochrony zagrożonych gatunków i ras zwierząt oraz roślin występujących na jej terenie.

Uzgodnienia końcowe konferencji były odpowiedzią na pojawienie się szeregu negatywnych zjawisk związanych z rozwojem intensywnej hodowli zwierząt gospodarskich w XX wieku, takich jak:

  • uzyskiwanie poprzez pracę hodowlaną zwierząt wysoko wydajnych, których założenia genetyczne koncentrowały się wokół cech produkcyjnych,

  • marginalizacja ras miejscowych lub mniej wydajnych poprzez stopniowe zastępowanie ich rasami wysoko selekcjonowanymi,

  • rozpowszechnienie biotechnik, takich jak sztuczna inseminacja, transfer zarodków, wprowadzanie do hodowli zwierząt transgenicznych.

Wraz z nadprodukcją rolniczą i hodowlaną, zagrożeniem wielu cennych ras, a także dążeniem konsumentów do spożywania zdrowej żywności, zainteresowanie hodowców zwróciło się w kierunku ras zwierząt mniej wyspecjalizowanych, posiadających wiele cennych cech wypartych w drodze dotychczasowych prac hodowlanych. Są to stare rasy zwierząt hodowlanych, będące obecnie bardzo często niewielkimi populacjami, chętnie utrzymywane w gospodarstwach ekologicznych.

Do ras owiec objętych Programem Hodowlanym Ochrony Zasobów Genetycznych należą: polska owca górska odmiany barwnej, owca rasy Corriedale, owca rasy kamienieckiej, merynos odmiany barwnej, owca rasy olkuskiej, owca rasy pomorskiej, owca rasy świniarka, polska owca nizinna uhruska, owca rasy wielkopolskiej, owca rasy wrzosówka, polska owca nizinna żeleźnieńska.


1. Historia

Owca rasy wrzosówka wywodzi się od północnych owiec krótkoogoniastych (Ovis brachyra borealis). Przed ponad pół wiekiem owca ta, której pogłowie obejmowało około ¼ populacji owiec północno–wschodnich kresów Polski, była tematem studium prof. M. Czai. W okresie po II wojnie światowej wrzosówki były owcami dość popularnymi. Jeszcze w 1955 roku pogłowie ich stanowiło około 3% krajowej populacji owiec, czyli około 120 tysięcy sztuk. W następnych latach obserwowano raptowny spadek pogłowia tej rasy, spowodowany głównie zainteresowaniem producentów wełną białą. Spowodowało to wypieranie wrzosówek przez szlachetniejsze rasy owiec oraz jej krzyżowanie, głównie z trykami ras białych. Gdy wystąpiła bardzo wyraźnie możliwość wyginięcia tej rasy, Instytut Zootechniki w latach 1972–1973 dokonał zakupu w północno–wschodniej części Polski 130 sztuk maciorek i 10 tryków. Liczba ta została uzupełniona o 30 maciorek i 17 tryków wrzosówek z Zootechnicznego Zakładu Doświadczalnego Instytutu Zootechniki w Balicach koło Krakowa. Cały ten materiał (160 maciorek i 27 tryków) został zlokalizowany w Zootechnicznym Zakładzie Doświadczalnym Instytutu Zootechniki Czechnica koło Wrocławia. Realizowany w następnych latach program hodowli zachowawczej owiec tej rasy oraz dotacje dla utrzymujących ją hodowców wpłynęły na jej uratowanie i rozwój. Pod koniec lat 90. liczba maciorek wrzosówkowych wynosiła 2270 sztuk.

Jednak, od roku 1991, w związku z upadkiem wielu gospodarstw państwowych, które zajmowały się hodowlą owiec tej rasy, nastąpił wyraźny spadek ich pogłowia - do liczby 1500 sztuk zlokalizowanych w 4 stadach. W ostatnim okresie obserwuje się bardzo powolny wzrost pogłowia objętego kontrolą użytkowości, które w 2003 roku liczyło 1623 sztuki zlokalizowane w 8 stadach.

Oprócz populacji hodowlanej, istnieje jeszcze w kraju około 600 sztuk owiec wrzosówek użytkowych (przeważnie bez pełnej dokumentacji pochodzenia), które ze względu na typową dla tej rasy asezonalność kryte są częściej niż jeden raz w roku (czasem nawet dwa razy w roku) trykami ras mięsnych (np. Berrichonne du Cher). Wykorzystując bardzo dobry potencjał rozrodczy tej rasy (asezonalność oraz wysoką plenność), uzyskuje się wyraźnie zwiększoną produkcję jagniąt rzeźnych, które w porównaniu z wyjściową rasą mateczną charakteryzują się zdecydowanie wyższym tempem wzrostu i lepszym umięśnieniem.


2. Uzasadnienie konieczności ochrony

Istnieje wyraźna konieczność objęcia programem ochrony tej ginącej populacji owiec, gdyż:

  1. jest to rodzima, najstarsza rasa owiec w Polsce, stanowiąca bardzo cenny element różnorodności genetycznej tego gatunku zwierząt gospodarskich;

  2. do niewątpliwych zalet tej rasy należy produkcja najlepszych jakościowo skór, których jedynym mankamentem jest tylko mała powierzchnia; są one jednak bardzo lekkie, cienkie i mocne, posiadając (w porównaniu z całą gamą skór krajowych i importowanych) najlepsze parametry fizyko–histologiczne;

  3. jest jedyną, typowo asezonalną rasą owiec, która przy skróconym okresie odchowu jagniąt przy matkach, może produkować dwa razy do roku jagnięta;

  4. w porównaniu z pozostałymi rasami charakteryzuje się stosunkowo wysoką plennością (175 – 185%);

  5. występując w regionie o najwyższym bezrobociu oraz znacznej ilości odłogowanej ziemi, wrzosówka może spełniać szereg bardzo ważnych funkcji, np. może być wykorzystywana do pielęgnacji krajobrazu, a także w gospodarstwach agroturystycznych;

  6. pomimo słabej użytkowości mięsnej jej tusze, ze względu na budowę oraz kolor i jakość tkanki mięśniowej (ciemny kolor mięsa z nieznaczną ilością tłuszczu), przypominają do złudzenia tusze małych koźląt sarnich (dziczyzna); dobrze przygotowane do konsumpcji mięso, spożywane zarówno na ciepło jak i na zimno, charakteryzuje się wyjątkową smakowitością.


3. Cel programu

Zasadniczym celem programu jest:

1) zachowanie tej cennej rasy i powiększanie aktywnej populacji (obecnie programem objętych jest 1768 sztuk),

2) utrzymanie istniejącej zmienności genetycznej,

3) zachowanie typowej dla tej rasy asezonalności, zdrowotności oraz dużej odporności na trudne warunki środowiskowe;

4) dalsza stabilizacja charakterystycznych cech fenotypowych, takich jak: wyrównany typ umaszczenia (siwe i ciemnosiwe), szlachetny kształt rogów u tryków oraz typowy krótki i nie owełniony ogon - między innymi poprzez preferowanie w wyborze do programu owiec, których przodkowie od 2 pokoleń należą do tej samej rasy,

5) prowadzenie selekcji w kierunku odtworzenia cechy wysokiej plenności (do wartości około 200%/wykot),

6) powiększenie i utrzymanie populacji towarowej o liczebności kilkuset sztuk owiec matek.


4. Wzorzec populacji

Cechy pogłowia:

a) wrażenie ogólne - owce tej rasy powinny charakteryzować się konstrukcją suchą, drobną figurą o harmonijnej budowie,

b) średnia plenność – przy jednokrotnym wykocie w roku powinna wynosić około 150% i więcej,

c) płodność - minimum 95%,

d) dojrzewanie płciowe – pożądane wczesne, w wieku 6-7 miesięcy.

Cechy osobnicze:

  1. pokrój - głowa lekka, sucha, o prostym profilu, z niezbyt długimi, cienkimi uszami; u tryków szeroko rozstawione, ślimakowate rogi, maciorki w zasadzie bezrogie; szyja płaska, średnio długa; tułów krótki, średnio głęboki, o spadzistym zadzie; klatka piersiowa raczej dobrze rozwinięta, z wysuniętym ku przodowi mostkiem, dopuszczalne słabe związanie i przewężenie za łopatkami (tzw. gorset); kończyny średnio wysokie o cienkiej i suchej kości, dopuszczalne małe wady w postawie; umięśnienie dopuszczalne słabe; ogon krótki, sięgający maksymalnie do stawu skokowego, spłaszczony, pokryty sierścią (podobnie jak głowa i nogi);

  2. umaszczenie - głowa czarna z dopuszczalnym białym zabarwieniem na kości czołowej w postaci gwiazdki, strzałki lub plam na części twarzowej, pożądaną cechą jest rozjaśnienie w okolicy warg, nozdrzy i oczu (podane cechy nie są wymagane u osobników siwo-płowych); kończyny czarne; okrywa wełnista: za podstawową uznaje się okrywę siwą i ciemnosiwą - u owiec o wysokiej plenności życiowej, dopuszczalne jest umaszczenie czarne, względnie jasnosiwe, pod warunkiem, że dają one potomstwo siwiejące; jagnięta rodzą się czarne, proces siwienia okrywy wełnistej rozpoczyna się zazwyczaj w wieku 2-3 miesięcy i trwa do 8-9 miesiąca życia; wyklucza się plamistość tułowia;

  3. masa ciała - w różnych okresach powinna wynosić minimum (kg):





Wiek

po urodzeniu

100 dni

6 mies.

12 mies.

18 mies.

ponad 18 mies.

tryczki

2,5

15

23

34

40

40

maciorki

2,5

13

20

27

30

32


Tryczki i maciorki z urodzeń wielorakich mogą do wieku 12 miesięcy uzyskiwać masę ciała niższą o 2 kg.

  1. sortyment wełny - przy występującej u niewielkiej ilości owiec jednorodnej frakcji wełny jej grubość powinna wynosić średnio 31–32 μm (C), a przy wełnie dwufrakcyjnej: dla puchu 18–25 μm (AA – AB), dla włosów przewodnich 45–60 μm (E – EE);

  2. charakter i wyrównanie wełny - mocna, pojedyncze kosmyki powinny być zwarte, o zakończeniu loczkowatym (spiralnym) do 1/3 głębokości kosmyka, jednak między sobą łatwo rozdzielające się; pożądane jest, by włosy puchowe były tej samej długości co okrywa zewnętrzna, a nie krótsze niż co najmniej ¾ długości włosów przewodnich, ich ilość musi być 3-4 razy większa niż włosów rdzeniowych i przejściowych; u maciorek na szyi, podgardlu i mostku, a u tryków dodatkowo na grzbiecie dopuszczalna jest czarna grzywa z włosów rdzeniowych;

  3. tłuszczopot – może występować w niewielkiej ilości, pożądany o konsystencji oleistej, koloru białego lub kremowego;

  4. wysadność wełny - przy 6-miesięcznym odroście powinna wynosić 8–12 cm dla frakcji przewodniej i 6–9 cm dla frakcji puchowej;

  5. obrost wełną - na całym tułowiu, z bardzo wyraźnym „ucięciem” wysadności na linii bocznej tułowia, brzuch owełniony; często spotyka się partie brzucha pokryte sierścią, co należy eliminować; głowa, kończyny i ogon nie owełnione, pokryte sierścią;

  6. wydajność strzyżna - ze względu na możliwość spilśniania się wełny oraz sezonowe linienie strzyżę przeprowadza się 2 razy w roku, co 6 miesięcy; łączna roczna wydajność wełny potnej u tryków – 3,0 kg, u maciorek – 2,0 kg.

Użytkowość - kożuchowa, skóry małe do średnich, lekkie, o dostatecznej gęstości okrywy oraz o wyrównanej na całej powierzchni grubości, wskazane bez zgrubień przykarkowych i przygrzbietowych. Skóry o najwyższych parametrach uzyskuje się od 7- miesięcznych tryczków ubijanych we wrześniu, przy odroście wełny minimum 5 cm.


5. Cechy podlegające systematycznej ocenie oraz zasady ich oceny

Ocena wartości użytkowej prowadzona jest zgodnie z obowiązującymi przepisami.

Ocena obejmuje następujące pomiary:

- masę ciała w 2. dniu życia (w rozbiciu na płeć i typ urodzenia),

  • masę ciała w wieku 56 dni,

  • masę ciała maciorek i tryczków przy licencji,

  • masę ciała owcy przed każdą stanówką,

- określanie umaszczenia - u jagniąt w 2. dniu po urodzeniu oraz u tryków i maciorek podczas licencji.

Prowadzone są:

- pełna kontrola wszystkich wskaźników dotyczących reprodukcji (płodność, plenność, jałowość, procent odchowu, użytkowość rozpłodowa (w wartościach procentowych bezwzględnych), w rozbiciu na owce-matki i przystępki;

- coroczne określanie jednostkowego i procentowego rozkładu umaszczenia jagniąt (w drugim dniu po urodzeniu) w obrębie poszczególnych grup ojcowskich;

- wyliczanie (co roku) plenności życiowej owiec-matek;

- ocena punktowa (podczas licencji) wybranych partii ciała (głowa, tułów, zad, wygląd ogólny zwierzęcia);

- ocena stosunków ilościowych i długościowych frakcji wewnętrznej i zewnętrznej wełny,

- ocena sortymentów frakcji zewnętrznej i wewnętrznej wełny (dane uzyskiwane w dniu licencji);

- ocena wysadności i gęstości wełny oraz pola obrostu wełną;

- ocena budowy kończyn oraz ogona.


6. Metody oceny wartości hodowlanej i zasady selekcji

Pierwsza selekcja jagniąt odbywa się przy odsadzeniu. Z dalszej hodowli usuwane są jagnięta o nietypowym umaszczeniu, o zdecydowanie złej budowie ciała, słabym rozwoju i zdecydowanie wyraźnych wadach budowy.

Ocena wartości hodowlanej tryków:

Podczas licencji tryków dokonuje się ostatecznego wyboru, głównie osobników przeznaczonych na remont grupy tryków rozpłodowych w stadzie (na podstawie wyników ich oceny osobniczej zgodnie z pkt. 5 oraz umaszczenia, typu urodzenia i życiowej plenności matki i babek danego tryka).

Ocena wartości hodowlanej tryków odbywa się głównie na podstawie wyników oceny potomstwa. Czynnikiem decydującym jest umaszczenie jagniąt w 2. dniu po urodzeniu. W obrębie każdej grupy ojcowskiej wylicza się i analizuje frekwencję oraz procentowy udział potomstwa z typowym umaszczeniem (czarne, względnie czarne siwiejące) oraz frekwencję i procentowy udział potomstwa z nietypowym, niepożądanym umaszczeniem. Uzyskane wyniki mogą wpłynąć na usunięcie tryka z udziału w kolejnej stanówce. Czynnikiem dodatkowym jest także średnia plenność owiec-matek, kojarzonych z danym trykiem (obliczona dla każdej grupy ojcowskiej).

Ocena wartości hodowlanej maciorek:

Podczas licencji maciorek dokonuje się ostatecznego wyboru, głównie osobników przeznaczonych na remont grupy owiec-matek rozpłodowych w stadzie (na podstawie wyników ich oceny osobniczej zgodnie z pkt. 5 oraz umaszczenia, typu urodzenia i życiowej plenności matki i babek danej owcy-matki).

Ocena wartości hodowlanej maciorek odbywa się głównie na podstawie wyników wykotów.

Głównymi cechami uwzględnianymi przy ocenie są: wyniki reprodukcji, wyniki odchowu jagniąt, ocena umaszczenia jagniąt w 2. dniu po urodzeniu oraz plenność życiowa owcy wyliczana w każdym roku (po każdej kotelni).


7. Metody doboru zwierząt do kojarzeń i zasady ich prowadzenia

Głównym kryterium doboru par do kojarzeń jest potrzeba ograniczania inbredu. Generalnie, przed jego narastaniem zabezpieczamy się wykorzystując odpowiednio większą liczbę tryków, nie spokrewnionych ze sobą oraz - przyjmowany jako minimum w trakcie układania planu kojarzeń - odstęp dwóch wolnych pokoleń.

Kojarzenia prowadzone są systemem indywidualnym lub haremowo-grupowym.

Dokonując indywidualnego doboru par rodzicielskich w zasadzie należy zwracać uwagę na kojarzenie najlepszego tryka(ów) z możliwie najlepszymi matkami, traktowanymi jako potencjalne matki tryków. Prowadzony jest również dobór korekcyjny, tzn. tryki o tzw. wysokim wskaźniku plenności własnej (ilość urodzonego potomstwa po danym tryku : ilości owiec skutecznie pokrytych przez danego tryka) kojarzy się z matkami o niskiej plenności życiowej, a tryki o ciemnym umaszczeniu - z maciorkami o umaszczeniu jasnym i na odwrót.

Generalną zasadą jest również to, aby trykom biorącym po raz pierwszy udział w stanówce przydzielać do krycia tylko owce-matki starsze, natomiast przystępujące po raz pierwszy do stanówki przystępki muszą być kryte wyłącznie przez tryki starsze.

Wszystkie wymienione zasady należy stosować również w przypadku prowadzenia stanówki systemem haremowo – grupowym.

W pracy hodowlanej obowiązkowo należy wprowadzić schemat rotacji tryków pomiędzy stadami. Należy wprowadzić kontrolę linii tryków i ich ilości w poszczególnych stadach.


8. Zasady wykorzystania materiału biologicznego i hodowlanego

Materiał biologiczny będzie udostępniany na wniosek organizacji prowadzącej księgi, zaopiniowany przez Grupę Roboczą ds. ochrony zasobów genetycznych owiec i kóz, działającą przy organizacji pełniącej funkcję Krajowego Ośrodka Koordynacyjnego.


9. Zakres i metody kriokonserwacji oraz przechowywania materiału biologicznego

W celu zabezpieczenia odpowiedniej ilości materiału biologicznego, należy zgromadzić i przechowywać około 2000 porcji nasienia mrożonego pobranego od około 10 najlepszych, nie spokrewnionych ze sobą tryków i około 100 zarodków po co najmniej 10 wybitnych trykach (zakładając po 6 zarodków od 3 matek rocznie). Materiał biologiczny wykorzystywany w programie musi być na bieżąco uzupełniany.

Zamrożony materiał biologiczny będzie gromadzony i przechowywany w Banku Materiałów Biologicznych IZ.

Gromadzenie i wykorzystywanie materiału biologicznego będzie odbywać się na wniosek organizacji prowadzącej księgi dla owiec pod nadzorem Grupy Roboczej ds. ochrony zasobów genetycznych owiec i kóz oraz Zespołu Doradczego ds. ochrony zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich.

W najbliższym czasie przewiduje się uzyskanie środków na opracowanie szczegółowego systemu ochrony zasobów genetycznych poprzez pozyskiwanie, konserwację
i przechowywanie materiału biologicznego


10. Działania dodatkowe

Dla wspomagania realizacji programu niezbędne jest podjęcie działań dodatkowych, takich jak:

  • prowadzenie badań naukowych, dotyczących między innymi charakterystyki populacji i kontroli stopnia spokrewnienia;

Zaleca się prowadzenie pomiarów zoometrycznych w jak największej grupie owiec w ustalonych odstępach czasu (np. co 10 lat). Uzyskane wyniki będą służyć do dokładnego opisu pokroju danej rasy i ewentualnych jego zmian w czasie.

- podjęcie w północno-wschodnim regionie Polski prób organizowania grup producentów, które zagospodarowywałyby we własnym zakresie produkty finalne, uzyskiwane w wyniku chowu tych owiec (mięso – grill, własna restauracja, wełna – przędzenie, makatki, kilimki).

Podejmowana w tamtejszych warunkach produkcja powinna sprzyjać rozwojowi bardzo potrzebnej w tym regionie (ze względów ekonomicznych) agroturystyki, wpływając równocześnie (przy ograniczaniu powierzchni odłogowanej ziemi) na pielęgnację krajobrazu.


11. Podstawy organizacyjne działania programu

Program realizowany jest przez:

a) hodowcę – właściciela stada owiec rasy wrzosówka,

b) Polski Związek Owczarski i regionalne związki hodowców owiec i kóz prowadzące księgi dla owiec,

c) Instytut Zootechniki, realizujący i koordynujący zadania z zakresu ochrony zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich,

d) Dział Ochrony Zasobów Genetycznych Zwierząt Instytutu Zootechniki,

e) Zakład Hodowli Owiec i Kóz Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.

Uczestnictwo hodowców w programie jest dobrowolne. Jego zasady określa umowa pomiędzy hodowcą – właścicielem stada a właściwym regionalnym związkiem hodowców owiec i kóz.

Polski Związek Owczarski i właściwy regionalny związek hodowców owiec i kóz oraz Instytut Zootechniki odpowiedzialne są za realizację programu.

Dział Ochrony Zasobów Genetycznych Zwierząt Instytutu Zootechniki oraz Zakład Hodowli Owiec i Kóz Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie sprawują merytoryczny nadzór na realizacją programu oraz prowadzonymi badaniami.


12. Fazy wdrażania programu

Faza I. Planuje się powiększanie populacji owiec-matek oraz zabezpieczenie odpowiedniej ilości tryków.

Faza II. Zgromadzenie planowanej ilości materiału biologicznego powinno zostać zrealizowane do 2010 roku.


13. Koszty wdrażania i realizacji programu

Realizacja programu będzie uwarunkowana możliwościami zapewnienia środków finansowych na:

- pokrycie kosztów utrzymania zwierząt w stadach uczestniczących w programie,

- pokrycie kosztów gromadzenia i przechowywania oraz wykorzystania materiału biologicznego,

- pokrycie kosztów wykupu materiału hodowlanego zagrożonego likwidacją, w przypadku wystąpienia takiej konieczności,

- prowadzenie badań naukowych,

- pokrycie kosztów prowadzenia promocji rasy.

Podmioty zaangażowane w realizację programu będą zabiegały o uzyskanie środków finansowych na jego realizację z programów rolno-środowiskowych, ze środków budżetowych przeznaczonych na dotacje przedmiotowe dla podmiotów wykonujących zadania na rzecz rolnictwa, projektów badawczych placówek naukowych oraz ze źródeł pozarządowych.


14. Zasady oceny efektywności działania programu

Ocenę efektywności działania programu wykonuje się na podstawie udostępnianej przez realizatorów dokumentacji według następujących kryteriów:

- utrzymanie liczebności populacji chronionej zgodnie z przyjętymi założeniami,

- utrzymanie zmienności genetycznej na obecnym poziomie,

- stabilizacja cech fenotypowych charakterystycznych dla tej rasy.

Ocena ta przeprowadzana będzie corocznie przez Zespół Doradczy ds. ochrony zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich oraz Grupę Roboczą ds. ochrony zasobów genetycznych owiec i kóz Instytutu Zootechniki.

 
• Pobierz plik PDF

Krzysztof Gawron  33-152 Pogórska Wola 241  tel. 606 329 954 fax. (014) 674 70 95